Immigration as the Paradox of the Right

The outburst of panic within the Conservative party after the ‘surge’ of UKIP and its subsequent move to a more restrictive immigration policy shine an interesting light on a fault line within the Right. The Tories are now faced with a paradox: retaining power depends on balancing two mutually exclusive visions on immigration, originating in the privileged and populist Right respectively.

The privileged Right, consisting mainly of the landed classes and the owners of the nation’s wealth and capital, favours relatively unrestricted immigration. Imported labourers increase the supply of labour, putting a downward pressure on wages. This is especially true when imported workers are mostly low-skilled and employed in low-wage jobs. In essence, unrestricted immigration expands the industrial reserve army, with the additional advantage that foreign labourers can be excluded from social security arrangements. It is unfortunate for the privileged Right that indigenous surplus labour cannot be just left to rot like in the halcyon days of yore, so there is an additional benefit in using imported labour that requires less maintenance. Thus, the privileged Right benefits through cheaper labour, while its segregation into wealthier neighbourhoods and low reliance on public services means it is rarely confronted with the societal ills associated with immigration.

The perpetual problem of the privileged Right is that the privileged are a minority, lacking the electoral power to defend their privileges. Its only option since the introduction of universal suffrage has been to convince the working classes that it is in their interest to keep the privileged Right in power. This is essentially the raison d’etre of the Conservative Party. After all, the current Tory Party contingent of Old Etonians in Westminster is hardly representative of the ‘common man in the street’ on whose behalf they claim to speak.

Populism, fueled by resentment, is the tool of the privileged to sway the working classes to their cause. Exploiting a capitalist system that is predicated on the continuous fabrication of new unmet wants and desires, it is easy for the privileged Right to appeal to the general dissatisfaction of a working class incapable of obtaining the possessions dangled in front of it. Here originates the promise of the populist Right: that this dissatisfaction will vanish if, and only if, certain antagonistic elements are removed from society. In the populist Right’s narrative, it is these external forces, such as the State, the EU, immigrants, a ‘liberal elite’ and other ‘deviant’ groups such as homosexuals, that prevent the working classes from obtaining their wants. This narrative contains the Right’s usual elements: traditionalism, national purity and the denial of rights from which the privileged themselves do not directly benefit. Immigrants are a perfect scapegoat. They do not hold much electoral power, are strongly associated with the dilapidated areas in which they mostly live and are the object of a continuing propaganda campaign in which they are cast as the major cause of crime, even when this is not supported by fact. Moreover, immigration is a political topic on which the Left is weak, usually failing to form a coherent policy and therefore very vulnerable to being tactically outmaneuvered  by the Right.

Reconciling the objectives of the privileged and populist Right requires  maintaining a delicate balance, especially where immigration is concerned. The usual tactic is to employ a combination of symbolic policies and highly charged rhetoric to obfuscate the actual effect of immigration policies. The emergence of UKIP as a populist challenger, albeit delayed by a voting system that entrenches the establishment, now forces the Conservatives to take actual action against immigration, even though this is against the desires of their core constituents.

How does a party of the privileged protect its interests while seemingly acquiescing in the demands of the populist Right? Cameron’s recent proposals already point at the obvious resolution for the Conservative dilemma: a further reduction of immigrant’s access to social security (even if they are from the EU) and a noncommittal intention to reduce annual net migration. Of course, with a large number of immigrants already present and unemployment at relatively high levels, the demand for foreign labour is now less, making it easier to appease populist sentiments. Such a strategy has the advantage that it further reduces the cost of foreign surplus labour, while convincing the working classes that the immigration problem has been solved.

Immigration is thus indeed a paradox; although it seems to present an inherent dichotomy for the Right, it can be resolved by employing clever political machinations. Perhaps a more interesting question is what immigration should mean for the Left. There is an instinctive response to try and out-do the Right, using the populist appeal of a nationalist solidarity of labour. Yet the Left can never beat the Right in its traditional province of nationalism and anti-working class policies. Instead, it should argue that immigrants are not the problem, but their exploitation as cheap labour is. It is this exploitation that puts pressure on the indigenous working classes, while at the same time keeping the immigrant population sufficiently poor and dependent to prevent them from properly integrating into society. Low wages also mean immigrants cannot build up monetary reserves, making them dependent on social security when they are disposed of by their employers. The division between indigenous and foreign labour is therefore false. It is not the exploited who are to blame, but their masters.

Why workfare is unfair: five reasons

Despite the fact that a court recently designated certain ‘work-for-benefits’ schemes as unlawful, it is unlikely we have seen the last of the collection of work-for-benefits or work experience schemes colloquially known as workfare. After all, with the current schemes merely thrown out on the basis of a technicality (albeit a significant one) and the Department for Work and Pensions ready to appeal, it seems the government is bent on keeping the current schemes in operation, despite their questionable effectiveness. The problem with the court’s judgement was that it does not address the moral issue of “work-for-benefits” schemes and the coercion inherent in them. The government’s argument remains that workfare is a positive thing, providing valuable work experience to the pitiable poor to increase their employability. Workfare, however, undermines some of the essential principles of our societal fabric, while at the same time insidiously propagating the image of the poor and unemployed as undeserving parasites. It is a policy not aimed at assisting those it purports to help, but a cynical form of appeasement to the irate taxpayer on whose ‘charity’ the unemployed ostensibly depend. The damage caused by workfare is therefore of two kinds. Firstly, it further erodes some of the principles on which our social order is based. Secondly, it deflects discussion about the state of our economy and the growing income disparity by instead focusing attention on the stereotypical image of the undeserving poor as the source of all society’s ills.

Workfare is exploitation

The main problem with mandatory work placements is that they are inherently exploitative. In effect, people are coerced into accepting jobs at a level of pay below minimum-wage, by the threat of otherwise losing their unemployment benefits. The exploitation lies in the fact that people provide their labour without remuneration, and only as a result of state coercion. The counterargument is of course that those claiming benefits should be expected to reciprocate society’s charity. However, this argument is void for the following two reasons.

Workfare erodes the fair exchange of labour

Our society is built on the notion of a fair exchange of labour for money. The notion of ownership that forms the bedrock of the liberal-capitalist society, is grounded on the idea that a person is entitled to the fruits of their labour. Of course, modern economies create the problem that the market itself will not guarantee this fair exchange. Instead, the value of labour is contingent on supply and demand. To ensure a minimum level of fairness, societies have generally adopted a minimum wage to ensure that the price a person can get for their labour at least guarantees subsistence. Workfare undermines this principle by practically demanding people to work for free, thereby foregoing their right to this fair exchange of labour for money. It is not valid to argue that people are instead ‘remunerated’ through their unemployment benefits. For one, these benefits are usually lower than the minimum wage, placing them below what society has indicated is the minimum acceptable reward in a fair exchange. Moreover, the unemployed were in essence already entitled to benefits, which means their labour gains them no additional money. After all, the avoidance of a penalty does not equate to the reception of a reward.

Workfare undermines the collective social bargain

Furthermore, the demand that people provide their labour for free to earn their benefits is misguided, because people already work for their entitlements. After all, all employees pay national insurance contributions. The collective social contract on which our societies are built is essentially that we can all make claims on society in return for contributions. An overzealous focus on the unemployed in their current station obscures the fact that many of the unemployed used to be employed until not too long ago. All those who, until recently, worked at Jessops, HMV, Blockbuster, Comet, Barclays or any of the other organisations currently shedding jobs, have over the course of their employment contributed to national insurance. There is a tacit agreement between individual citizens and the collective of society, represented in the government, that such payments entitle people to assistance in times of need. Workfare, by suddenly demanding additional effort on the part of the unemployed, effectively reneges on this agreement.

Workfare is unfair competition

The above two arguments effectively counter the idea that the unemployed have to provide their labour at sub-minimum wages to earn their benefits. However, the unfairness of the system is not just confined to those on workfare themselves. Coercing people into providing their labour below minimum wage poses unfair competition to those seeking to exchange their labour at accepted rates. After all, if a company can get a free employee, courtesy of society, to perform work, economic logic dictates it will not hire a paid employee to do the same job. Already, the industrial reserve army at home and the cheaper labour abroad drive down wages, especially for jobs requiring less formal education or training. By not merely allowing, but stimulating people to work for free, the government in fact increases the pressure the industrial reserve army exerts on the working poor, driving down wages and replacing jobs with unpaid unemployed. Ironically, the government hereby also undermines its own policies, because wherever a coerced workfare labourer replaces a paid worker, the net effect of the policy on increasing employment is zero.

Workfare subsidises corporations

Eventually, the only beneficiaries of the workfare systems are the organisations who are now supplied with free labour. In effect, society thus subsidises organisations taking part in workfare by paying for the costs of labour. Of course, insofar as the unemployed make a valuable contribution to society, this is perhaps defensible. In the event that people on workfare schemes work as volunteers with organisations that provide a clear societal benefit, such as charities or local communities, at least society accrues the benefits. Society does not, however, benefit from providing free labour to Tesco or Poundland, which disqualifies such companies from participation in workfare under the argument that workfare is reciprocation for assistance extended by society. Since society has not condoned the use of its collective resources as a covert and indirect subsidy to private companies, workfare is unfair toch those contributing to the funding of these schemes.

Of course, none of the arguments above invalidate the idea that providing the unemployed with experience to boost their employability certainly has its advantages. However, some fundamental changes need to be made to work-experience schemes to make them fair. For one, participation in such schemes should not be enforced through the penalty of withholding benefits. All members of society are part of the social agreement that contributions to the collective merit assistance in times of need. It is immoral for a government to arbitrarily renege on this agreement. But most importantly, work-experience should be paid, at least at minimum wage. Obviously, it is not problematic to suspend unemployment benefits during participation in a scheme. Yet the foundation of all work should remain the fair exchange of labour for money. If companies are unwilling or unable to pay the minimum wage to participants, the government could fund the schemes, provided participants are placed with organisations that benefit society. Not only does this solve the problem of unfair wage competition and the exploitation of labourers, but it also makes work experience schemes inherently more effective and valuable. After all, bearing the responsibility of having to actually earn your wage is a major part of any job, and perhaps the most valuable experience work experience schemes can offer.

Generatiepolitiek is een afleidingsmanoeuvre

Ondanks dat Nederland de afgelopen week collectief geobsedeerd was door de verlate uittreding van Beatrix, was er ook wat aandacht voor alle senioren met minder overvloedige pensioenvoorzieningen. Volgens de hoogst betrouwbare koopkrachtplaatjes gaan ouderen er dit jaar wellicht meer op achteruit dan andere bevolkingsgroepen. De 50plus partij poogde hier gelijk garen bij te spinnen door, nogal 2012, een meldpunt op te richten. Ook de rest van Den Haag heeft inmiddels ontdekt dat binnenkort meer dan de helft van het electoraat op leeftijd is, en wedijvert nu om zich de gunst van deze loyaal stemmende doelgroep te verzekeren. Gezien de specifieke aandacht voor ouderen lijkt het bijna alsof generaties zinvolle categorieën zijn om politiek mee te bedrijven. Dat is natuurlijk ook iets waar partijen als 50plus baat bij hebben. Generatiepolitiek is echter in het geheel niet overtuigend, en wel om vier redenen.

Wij zijn allen pensionado

Allereerst is het idee dat generaties netjes afgebakende politieke groepen vormen volslagen irreeëel. Veel van ons schuiven nooit op van rechts naar links of gaan opeens driemaal modaal verdienen, maar ouder worden we allemaal. Maatregelen die ouderen treffen, treffen uiteindelijk ons allemaal. De AOW-leeftijd gaat net zozeer omhoog voor iemand van 34 als iemand van 64. Omgekeerd redeneren lijkt tegenintuïtief, niemand wordt immers jonger. De meeste ’50Plussers’ hebben echter ook kinderen en kleinkinderen, zodat ze in ieder geval indirect geraakt worden door maatregelen die andere generaties treffen.

Sommige ouderen zijn gelijker dan anderen

Bovenstaande illustreert het tweede probleem van generatiedenken: generaties zijn geen coherente politieke groepen. Een gemeenschappelijke leeftijd is geen garantie voor een gemeenschappelijke politieke agenda, zoals traditionele politieke bewegingen die wel hebben: de Partij van de Arbeid was er ooit voor arbeiders, die VVD voor mensen die minder belasting willen betalen. Een soortgelijke agenda voor ouderen ontbreekt. Natuurlijk, er zijn ouderen die arm zijn en door de koopkrachtdaling hard geraakt worden. Maar deze mensen zijn niet arm omdat ze oud zijn, ze zijn arm omdat ze altijd al arm waren. Het probleem is niet dat ouderen (hard) geraakt worden door bezuinigingen, maar dat er nog steeds delen van de bevolking zijn die, zelfs na een leven hard werken, zo weinig vermogen en zekerheid hebben kunnen opbouwen dat ze bijzonder kwetsbaar zijn. Extra cynisch is dus ook dat generatiepolitiek juist mensen met lage inkomens tegen elkaar opzet. Pensioenkortingen, hogere premiebijdrages en hogere studiekosten treffen allemaal juist de families met weinig vermogen.

Generatiepolitiek ondergraaft solidariteit

Het derde probleem van generatiepolitiek is dus dat het solidariteit ondergraaft, met name in armere lagen van de bevolking. In een oud en vervlogen sociaal-democratisch ideaal waren volksverzekeringen er om collectief risico’s af te dekken en ons bij te staan tijdens de minder arbeidszame fases van ons leven. Iedereen gaat naar school en mag studeren. Iedereen kan werkloos worden of langdurig ziek raken. En uiteindelijk wordt iedereen te oud om aan het arbeidsproces deel te nemen. Het idee is simpel en doeltreffend: we hebben allemaal baat bij collectieve voorzieningen, dus we dragen allemaal bij. Generatiepolitiek ondergraaft solidariteit door collectieve voorzieningen die een publiek doel dienen, af te schilderen als particuliere voorzieningen voor bepaalde groepen: ouderen, studenten, werklozen. Door AOW als een voorziening exclusief voor ouderen neer te zetten, verdwijnt bij jongeren het draagvlak. Terwijl jongeren later ook van een AOW gebruik maken, en ouderen er baat bij hebben dat nieuwe artsen en ingenieurs goed worden opgeleid.

Verdeel en heers

Wanneer het doel is om solidariteit binnen groepen met een anders gemeenschappelijke politieke agenda te laten verdwijnen, is generatiepolitiek een uitermate handig ‘verdeel en heers middel’ voor een rijke bovenlaag die ook zonder AOW prima kan rondkomen. Zolang ouderen en jongeren elkaar in de haren vliegen en de schuld geven van de staat van het land, is er geen aandacht voor het voortdurende gebrek aan structurele hervormingen van de financiële sector, of het feit dat de welvaart zich de afgelopen decennia steeds meer in een klein deel van de bevolking heeft geconcentreerd. Voor de rijkeren op aarde is het prima als de AOW-oudjes, schuldbeladen studenten en ‘working poor’ elkaar in de haren vliegen over de restanten van de welvaartsstaat. Zolang dat het geval is, ontstaat er immers geen gesloten front voor het behoud van de collectieve publieke voorzieningen waar we allemaal baat bij hebben.

Generatiepolitiek en kunnen we dus maar beter zo snel mogelijk achter ons laten. Alleen al de taal waarin generatiepolitiek wordt bedreven, die van particuliere belangen van specifieke groepen, verhindert een broodnodige discussie over de vorm van onze publieke voorzieningen. In een veranderend en vergrijzend Nederland in een globaliserende wereld is deze discussie, mits collectief gevoerd, onontbeerlijk. Als we ons echter laten gijzelen door de verdeel en heers retoriek van figuren als Henk Krol en Sywert van Lienden, vrees ik dat ik bejaard ben voordat we aan die discussie toekomen.

Dit stuk verscheen enige tijd geleden al op Vrij-Zinnig.nl

Oproep van een langstudeerder

Sijbolt Noorda, lang voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Universiteiten (VSNU), stapte onlangs op en vond het bij zijn afscheid nodig om de bekende sneer naar studenten te maken. Studenten moeten nu echt ophouden langstuderende lanterfanters en flierefluitende vrijbuiters te zijn. Die tijden zijn toch echt achter ons, aldus Noorda. Ondanks dat ik zelf inmiddels geen student meer ben, ben ik dat eindeloze gezever van Noorda et al. over studenten die er langer over doen wel spuugzat. In zeven jaar heb ik drie cum laude diploma’s behaald, vrijwilligerswerk gedaan, studenten vertegenwoordigd en driemaal stage gelopen. Eén jaar ging simpelweg ‘verloren’ omdat ik voor de voltijd baan die ik nota bene aan de universiteit had, verplicht als student ingeschreven moest staan om mijn salaris te kunnen ontvangen. De onverholen minachting van Noorda tegenover mijzelf en vele andere studenten, mag nu wel eens afgelopen zijn.

Laat ik bij het begin beginnen. Niemand denkt inmiddels nog dat studenten nog in de 19e eeuw leven. Zo’n opmerking is vooral vermakelijk voor de studenten die met vijfhonderd man in een collegezaal gepropt zitten en hooguit eens per week bij hun docent op spreekuur mogen. Toch even wat anders dan het 19e-eeuwse Bildungsideaal. Het zijn juist types als Noorda, Zijlstra en consorten die er belang bij hebben het beeld van de vrijbuitende student in stand te houden. Wel zo handig als je weer een nieuwe batterij maatregelen tegen de studenten afkondigt. Hoger collegegeld, afschaffen basisbeurs en OV-kaart, vrijgave van de mastercollegegelden, je komt er makkelijk mee weg, want die vrijbuitende studenten zijn toch een stel uitvreters die zich op kosten van de broer van de bakker van de tante van Henk en Ingrid laat fêteren.

De werkelijkheid is echter anders. Veel studenten doen langer over hun studie omdat ze gewoonweg vastlopen in het onderwijs, of halverwege ontdekken dat hun passie elders ligt. Op de middelbare school weet je namelijk nog niet of je ervoor in de wieg gelegd bent om kwantumveld vergelijkingen door te rekenen, de houding van Hegel ten opzichte van Kant te doorgronden of de nuances van Europees mededingingsrecht uit te pluizen. Zo’n inschatting kan een student pas maken nadat zij haar de materie heeft eigengemaakt. Dat betekent niet dat zo’n student een verkeerde keuze heeft gemaakt, maar dat een student na een aantal jaar studeren erachter komt dat ze nu een betere keuze kan maken.

Daarnaast lijkt Noorda te vergeten dat studeren ook gewoon moeilijk is. Soms loop je gewoon vast bij dat tentamen geriatrie, dat essay over postkoloniale man-vrouw verhoudingen in Nigeria of een groepsopdracht over de molecuulstructuur van DNA. Gebeurt dit bij een tentamen of opdracht met maar één herkansingsmoment en haal je dat ook net niet, dan mag je bij een opleiding met een harde knip een extra jaar studeren om één vak over te doen. Ik weet niet of Noorda denkt dat studenten dat voor hun plezier doen, maar ik moet de eerste student die daar op zit te wachten nog tegenkomen.

Evenzo worden studenten evenals werknemers geveld door de gebruikelijke klachten die gepaard gaan met stress, piekbelasting en veel computerwerk. Depressie, burn-out, faalangst of RSI, ze maken allemaal slachtoffers. Maar voor studenten is er geen bedrijfsarts of arbokeuring. De meeste studenten mogen blij zijn als ze hun studieadviseur een keer of twee zien tijdens hun studie, maar over het algemeen is het prima mogelijk dat een student een jaar lang depressief thuis zit zonder dat een onderwijsinstelling het merkt.

Dat laatste is illustratief voor dat wat mij het meest aan Noorda irriteert. Noorda is de representant van die ivoren-toren mentaliteit van onderwijsregenten waar ik na zeven jaar enkel nog verachting voor kan voelen. De mentaliteit van een organisatie die om solidariteit schreeuwt als de universiteitsbudgetten onder druk staan, maar bij de volgende bezuinigingsronde met studenten uitruilt voor wat financiële kruimels. Laat ik hier duidelijk zijn: Ik heb de meest fantastische docenten ontmoet, ben geholpen door uitermate betrokken medewerkers en ben geïnspireerd door geweldige onderzoekers. Maar voor de universiteit als instituut kan ik weinig waardering opbrengen. Waardeloze ICT-voorzieningen, eindeloze wachttijden, bureaucratische nonsens en bovenal het regelmatig slechte onderwijs zijn allemaal oorzaak van studievertraging. Maar het is de universiteit als instituut, aangevoerd door mensen als Noorda, die fundamenteel incapabel blijkt om dergelijke problemen te erkennen, laat staan te verbeteren. Het aantal keren dat een groep wanhopige studenten aangaf dat een bepaalde module of docent absoluut abominabel functioneerde en werd teruggewezen met de mededeling dat zulks niet oplosbaar, herkenbaar of relevant was, is niet op de vingers van twee handen te tellen. Een opleiding is inmiddels een product, maar zelfs over een pot pindakaas met de verkeerde smeuïgheid valt makkelijker te klagen dan over een tentamencijfer dat een half jaar na dato nog niet bekend is. Dat zulke banale zaken als slechte docenten, eindeloos veranderende curricula of ijskoude examenruimtes invloed op een studie zouden kunnen hebben, zal volgens Noorda dan wel bij het aanpassen aan ‘het gewone leven’ horen…

Laat ik daarom, door Noorda geïnspireerd, een eigen oproep doen. Dat vreemde, romantische idee dat onderwijsbestuurders als regenten kunnen zetelen in ivoren torens en de wantoestanden op hun instellingen gemakshalve kunnen negeren, daar moeten we echt vanaf. Dat hoort bij een wereldvreemde elite en staat haaks op de realiteit. In het gewone leven moet een instelling ook fatsoenlijke dienstverlening leveren, dus waarom zou dat niet gelden voor onderwijsinstellingen? Na de wantoestanden van de afgelopen jaren, is enige zelfreflectie misschien op zijn plaats. We leven tenslotte niet meer in de 19e eeuw.

Dit stuk verscheen eerder op Vrij-Zinnig.nl

De Tragedie van GroenLinks: Hoogmoed en Val

Voor veel partijen bracht de verkiezingsuitslag niet de gehoopte zoete vruchten der overwinning. Vooral bij de SP werd pijnlijk duidelijk dat virtuele zetels precies dat zijn: virtueel. Het CDA overtuigde niet met het nieuwe midden, en lijkt in seculariserend Nederland haar traditionele rol van centrum-rechtse partij nu toch echt kwijtgeraakt te zijn aan de VVD. Wilders’ voorspelling over een gordijnbonus bleek weinig meer dan gebakken lucht. GroenLinks is echter de partij waarvoor de verkiezingsuitslag daadwerkelijk een tragedie is geworden. Niet alleen is de partij gedecimeerd, maar de opkomst en ondergang van de partij doen in veel opzichten denken aan de tragedies uit de klassieke oudheid, waarin hoogmoedige personages die menen het lot te kunnen tarten, in laatste instantie altijd slecht aan hun eind komen.

Vanzelfsprekend is er een commissie opgericht om de verkiezingsuitslagen te duiden. Natuurlijk zal er gewezen worden op de strategische vlucht van veel kiezers naar de PvdA, een effect dat ook de SP heeft getroffen. De perikelen in de top van de partij hebben in de aanloop naar de verkiezingen hun rol gespeeld, en eveneens leek de partij tijdens de campagne af en toe de weg kwijt. Terwijl de kiezer zit met vragen over de economie, Europa en de werkgelegenheid, ging het bij GroenLinks over kraanwater. Maar volgens mij ligt het daadwerkelijke probleem dieper. Als mijn eigen omgeving een indicator is, bloedt GroenLinks al sinds de vorige verkiezingen leeg alsof het een pas ritueel geslacht rund is.

GroenLinks: een bundel ideeën

Het voornaamste probleem is dat GroenLinks niet uit lijkt te stijgen boven een incoherente verzameling standpunten die bij elkaar gehouden moeten worden door een links-liberaal groen vernis. Er is als het ware geen ideologische kern, zoals het liberalisme of de sociaaldemocratie dat is, van waaruit de standpunten uitgelegd kunnen worden en waaraan een vast electoraat zich kan binden. Weliswaar is er het overkoepelende thema ‘duurzaamheid’, maar het is niet duidelijk hoe het standpunten over bijvoorbeeld onderwijs of arbeidsmarkthervorming uit dat concept worden afgeleid, behalve dan door het aanroepen van duurzaamheid als verklaring voor een nimmer aflatende hervormingsdrift. In plaats van een solide kern zijn er meerdere facetten die allemaal een andere kiezersgroep aanspreken. Er is een groen facet, een vrijzinnig-liberaal facet en een sociale kant. Ook heeft de partij zich geprofileerd op onderwijs en de arbeidsmarkt. Problematisch is dat GroenLinks op geen van deze aspecten een uniek verhaal heeft, maar op elk punt concurrentie heeft van een andere partij. Voor klimaat, milieu en dierenwelzijn kan de kiezer terecht bij de Partij voor de Dieren. Het sociale geluid is ook te vinden bij de SP of PvdA. Vrijzinnig-liberalen kunnen bij D66 terecht. Er is dus weinig noodzaak voor een kiezer om voor één van deze aspecten de overige standpunten van GroenLinks voor lief te nemen, aangezien er vaak een partij is die beter past.

Daar komt bij dat GroenLinks het de afgelopen jaren voor elkaar heeft gekregen om praktisch elk deel van haar achterban tegen de haren in te strijken. De oudere linkervleugel was natuurlijk al jarenlang ontstemd over de waargenomen gang naar rechts, die uiteindelijk culmineerde in de steun voor het Kunduz-akkoord. Het Kunduz-besluit zelf was daarvoor al aanleiding voor veel pacifisten om de partij de rug toe te keren. Groene kiezers hebben inmiddels de gang naar de PvdD gevonden. Aan de andere kant was er op de progressief-liberale vleugel niet veel winst te boeken, omdat D66 daar een ‘zuiverder’ alternatief biedt.

Het lege midden

Maar de echte hoogmoed van GroenLinks zat hem in de manier waarop de partij haar boodschap de afgelopen jaren uitdroeg. Het constante verkondigen dat het progressieve of radicale midden het alfa en omega van de nieuwe politiek in de 21e eeuw was, en dat begrippen als socialistisch, liberaal, links of rechts verouderd waren en hadden afgedaan. Als er iets is dat door de huidige verkiezingen, waarin links en rechts duidelijk de spil vormden, is gelogenstraft, dan is het dat waanidee wel. De arrogantie en pedanterie van wat in feite een tweederangs partij is om met onverholen minachting te beweren dat links en rechts achterhaalde begrippen zijn, terwijl voor veel kiezers deze tweedeling nog springlevend is, heeft GroenLinks nu de marge ingeduwd. GroenLinks liet zich graag voorstaan geen ideologie te hebben, maar een ideeënpartij te zijn op zoek naar macht. Maar het probleem van een ideeënpartij zonder samenvoegend verhaal is dat zodra ze de macht heeft om één idee te verwezenlijken, er altijd een deel van de achterban in het harnas gejaagd wordt. Het nastreven van macht zonder duidelijke ideologie waarvan deze in dienst kan worden geplaatst, is nou bij uitstek regentesk.

Voor de toekomst van GroenLinks lijkt me wie er partijleider is van aanzienlijk minder belang, dan bezinning op wat nu het centrale en verbindende gedachtegoed van de partij is. Meer dan een PvdA of VVD heeft GroenLinks behoefte aan een duidelijk verhaal dat de standpunten van de partij op een logische en consistente wijze met elkaar verbindt. Een dergelijk verhaal moet meer zijn dan het fletse vrijzinnig-liberale waaraan de partij de afgelopen jaren haar identiteit heeft ontleend. Noem het geen ideologie als dat woord te vies klinkt, maar laat in ieder geval zien dat de partij een kern heeft die meer omhelst dan het verlangen om te mogen meeregeren.

Catharsis

Een partij die de fundering van een traditionele ideologie ontbeert, heeft extra behoefte aan een duidelijke visie op de toekomst. GroenLinks heeft weliswaar zin in de toekomst, maar het visioen van hoe deze toekomst er uit zou moeten zien, blijft wazig en onsamenhangend en doet meer denken aan een vrijblijvend politiek verlanglijstje van welgestelde grootstedelingen. Een partij die bovendien de tweespalt links-rechts achter zich wil laten, kan dat niet doen zonder voor deze begrippen een duidelijk alternatief te ontwikkelen. ‘Progressief’ is wat dat betreft te leeg, want dingen veranderen willen we allemaal. Wil GroenLinks haar bestaansrecht behouden en meer zijn dan een marginale partij, dan zal het een eigen, unieke, herkenbare en vooral samenhangende ideologie of verhaal moeten ontwikkelen. Doet het dat niet, dan kan elke kiezer inmiddels bij een andere partij op zoek naar ideeën en macht.

Sommige tragedies gunnen de hoofdpersoon na een dramatische gebeurtenis een moment van bezinning, waarna de held er weer bovenop weet te klimmen na het leren van een wijze les. Voor GroenLinks is het te hopen dat het deze les ook weet te leren. Anders wacht de partij hoogstwaarschijnlijke het lot van de minder fortuinlijke tragische helden: de onherroepelijke ondergang.

Dit stuk verscheen eerder op Vrij-Zinnig.nl

Het voedselvraagstuk kan prima zonder dogma’s

Afgelopen maandag gooide Aalt Dijkhuizen, voorzitter van de raad van bestuur van de Wageningen Universiteit, de knuppel in de legbatterij met een betoog dat de landbouw wereldwijd nog intensiever moet. Volgens Dijkhuizen is Nederland de ‘Usain Bolt van de voeding’ en komt men van heinde en verre kijken hoe geweldig de landbouw in Nederland het voor elkaar heeft. Biologische landbouw is iets voor hippies zonder realiteitszin en leidt enkel tot wereldwijde honger, zo lijkt Dijkhuizen te zeggen. Een pleidooi dat vervolgens op brede afkeuring kon rekenen, ook vanuit de eigen universiteit van Dijkhuizen.

Het is een discussie die eens in de zoveel tijd weer terugkomt en die te vaak wordt gevoerd als een simpele keuze tussen twee opties: intensief of biologisch, efficiënt of duurzaam. De tactiek van Dijkhuizen om te beweren dat intensieve landbouw niet alleen het efficiëntst, maar ook het duurzaamst is, is weliswaar slim, maar stelt de zaken veel te simpel voor en hamert ook weer onnodig op het verschil tussen biologisch en intensief. De wereldwijde voedselvoorziening is er veel meer bij gebaat als beide kampen inzien dat het hele biologisch versus intensief debat een schijntegenstelling is, en dat het werkelijke probleem is een type landbouw te vinden dat zowel duurzaam als efficiënt is.

Niet intensief..

Heel simpel gesteld heeft Dijkhuizen wel een punt. Intensieve landbouw levert het meeste op per hectare land, of omgekeerd, heeft het kleinste areaal nodig per eenheid product. Wat Dijkhuizen vervolgens nalaat te melden is dat intensieve landbouw en veehouderij op dat kleine stukje land een veel grotere impact op het milieu heeft. Verzuring van de grond en zuurstofverarming in rivieren, pesticiden die wellicht bijensterfte veroorzaken en een hele reeks aan vee- en gewasziekten die zich gemakkelijk verspreiden door ophokstallen en monoculturen zijn maar een paar van de problemen met intensieve landbouw. Bovendien is intensieve landbouwgrond vanuit milieu- en natuuroogpunt bezien een doodse woestenij. Het is niet voor niets dat je naast een intensieve akker een stuk houtwal of slootrand moet laten staan om nog iets van een natuurlijk ecosysteem te behouden. Monoculturen zijn precies dat: stukken natuur met ongeveer net zoveel variatie als een geasfalteerde parkeerplaats.
Daarbij komt dat intensieve landbouw weliswaar goed werkt in een redelijk stabiel en gematigd klimaat als Nederland, met een ideale vlakke en vruchtbare bodem, maar lang niet overal zo geschikt is. In gebieden met veel extremere seizoenen, heuvelruggen en berghellingen en minder water is intensieve landbouw niet per definitie optimaal. De befaamde Dust Bowl uit de jaren ’30 en de momenteel groeiende waterschaarste in India zijn daar getuigen van.

…of biologisch…

Het voordeel van biologische landbouw is dat het makkelijker is in te bedden in een lokaal ecosysteem. Het gebruik van natuurlijke landbouwmethoden heeft ook als voordeel dat het gebruik van mest en energie bij biologische landbouw vaak lager ligt. Het handhaven van een gevarieerd ecosysteem is nou eenmaal makkelijker dan de kunstmatige monocultuur. Aan de andere kant valt niet te ontkennen dat in gebieden zoals Nederland, waar intensivering makkelijk is, de opbrengsten wel degelijk lager liggen. Voor gebieden met een minder voordelige omgeving is de discussie ingewikkelder.
Anderzijds heeft de biologische landbouw zichzelf zeker geen goed gedaan met allerlei gezondheidsclaims en pogingen om zichzelf als ‘beter’ of ‘natuurlijker’ te presenteren dan de intensieve landbouw. Bovendien zijn de specifieke voorwaarden waaraan landbouw moet voldoen om het label ‘biologisch’ te krijgen soms eerder contraproductief dan duurzaam, wanneer ze aanpassing aan een lokaal ecosysteem hinderen. Men denke bijvoorbeeld aan veevoer en mest die van mijlenver betrokken moeten worden omdat er nou eenmaal een biologisch stempel op moet zitten.

… maar duurzaam.

In plaats van het eindeloze debat tussen biologisch en intensief, moeten we dus streven naar landbouw die vooral duurzaam is. Duurzaam vanuit een breed lokaal en globaal perspectief. Lokaal betekent dat landbouw die geen structurele bodemaantasting veroorzaakt, de waterspiegel intact laat en verzuring en vermesting minimaliseert. Globaal is dit landbouw die voldoende voedsel produceert om een groeiende wereldbevolking een gezond dieet te kunnen bieden. In sommige gebieden, waar water overvloedig is en opschaling eenvoudig, zal dergelijke landbouw meer lijken op intensieve landbouw, maar dan  met geminimaliseerde schadelijke bijeffecten. In andere gebieden, met schaarser water, kwetsbaardere ecosystemen of eigenschappen van het land die opschaling verhinderen, lijkt duurzame landbouw waarschijnlijk meer op biologische landbouw met meer enkele intensieve elementen om de productie te maximaliseren. Om het in de terminologie van Dijkhuizen te stellen: Nederland mag dan kampioen sprinten zijn, elders is duurzame landbouw marathonlopen, speerwerpen of de moderne pentathlon. Usain Bolt is dus niet overal de winnaar.

Hoe zo’n duurzame landbouw er uiteindelijk ook uitziet, we komen er geen stap dichterbij als we elkaar wederzijds met doemscenario’s en onheilsprofetieen om de oren blijven slaan. De oplossing zal ook niet liggen in het heilig verklaren van één type landbouw, maar in het vinden van een passende synthese tussen de twee systemen, aangepast aan lokale omstandigheden. De ontwikkeling van dergelijke landbouwmethoden, en de discussie over een wereldwijde voedselvoorziening die de gehele wereldbevolking van een voedzaam dieet kan voorzien, zijn te dus belangrijk om te voeren in termen van dogma’s en drogredenen.

Dit stuk verscheen ook op Vrij-Zinnig.nl

Als atheïsme een geloof is, ben ik de paus

Er heeft zich onlangs een opvallende verandering in mijn leven voorgedaan. Zo dacht ik geruime tijd dat ik atheïst was, maar dit blijkt onwaar te zijn. Integendeel, ik blijk al jaren een gelovige. Deze Openbaring bereikte mij via opinieland, waar een heel aantal schrijvers betoogde dat atheïsme eigenlijk ook een geloof is. De redenering is bedrieglijk simpel. Atheïsten, zo heet het, geloven dat God niet bestaat. Dat is net zomin aan te tonen als het bestaan van God, en dus zijn atheïsten en god-aanbidders eigenlijk gelijk. Ik zeg hier bewust niet ‘christenen’, want atheïsme beperkt zich natuurlijk geenszins tot die ene specifieke God waartegen het zo graag wordt afgezet. In het bestaan van Zeus, Vishnu en het Vliegend Spaghettimonster gelooft de atheïst immers evenmin. Als men al graag een tegenstelling tussen atheïsten en gelovigen wil creëren, wil ik voorstellen dat alle gelovigen eerst op één lijn gaan zitten. Daarna praten we wel weer verder…

Maar genoeg gekheid. Omdat ik niet erg blij ben met deze existentiële verandering, wil ik bij deze graag uiteenzetten waarom ik het er ook niet mee eens ben. Allereerst omdat de logische consequentie van deze stelling het begrip ‘atheïsme’ volgens mij van zijn betekenis ontdoet. Daarnaast ook omdat er in deze filosofische discussies vrij snel voorbij wordt gegaan aan de verschillende vormen van geloof, en de specifieke status van religie. Tenslotte omdat voor mij atheïsme niet alleen een filosofische, maar ook een politieke keuze is.

Iedereen atheïst?

Laten we met de stelling zelf beginnen. Ik heb geen ‘promovendus/historicus/doctor’ onder mijn verhaal hangen, maar toch lijken er wat problemen met de stelling ‘atheïsme = geloven’ te bestaan. Om er even twee te noemen:

1.  Alle gelovigen zijn nu ook direct atheïst. Zoals gezegd is de schijntegenstelling tussen geloven of niet geloven in (de christelijke) God volslagen incompleet. Er zijn hele pantheons vol godheden, en het aantal mensen dat in al deze godheden gelooft lijkt me miniem. De christen gelooft niet in Allah, de boeddhist niet in Thor, de jood niet in Vishnu. Zijn al deze gelovigen nu dan ook maar atheïst? Het voornaamste wat hier opgemerkt kan worden, is dat de daadwerkelijke atheïst gewoon net een stapje consequenter is dan de overige gelovigen.
2. Sterker nog, iedereen is onontkoombaar atheïst.Vergeet voor het gemak even alle religies en dergelijke, er zijn zoveel andere zaken waarvan we ook kunnen geloven dat ze niet bestaan. Roze eenhoorns op Pluto bijvoorbeeld, en vliegende pastamonsters. Of onwaarneembare gnomen met een slecht humeur en een houten been die constant hun middelvinger naar ons opsteken. Gelooft u niet in deze zaken? Gefeliciteerd, u bent nu officieel lid van de club gelovigen. Of u bij het intekenen even wilt aangeven of u a-pastamonsterist, a-eenhoornist of a-gnomist bent.

Deze twee consequenties van de ‘atheïsme = geloof’ en die het hele concept in feite van betekenis ontdoen, zijn gemakkelijk te voorkomen door een net iets andere definitie van atheïst te pakken die volgens mij ook veel meer recht doet aan de situatie. De atheïst is niet iemand die gelooft dat godheid X niet is, maar iemand die niet gelooft dat godheid X is. Oftewel, het negatieve in het atheïsme betrekt zich niet op het object (god), maar de handeling (geloven). Voor de atheïst is het geloof in één of ander opperwezen gewoonweg niet aan de orde. Dit heeft ook een bijzonder praktische kant. Als ik van elk menselijk verzinsel actief moest gaan geloven dat het niet bestond, dan had ik daar meer dan een dagtaak aan.

Geloof is geen metafysica

Nu zullen sommigen van de geleerden uit de eerdere discussies mij wellicht voor de voeten werpen dat bovenstaande redenatie niet geheel filosofisch zuiver is, omdat je over metafysische zaken geen uitspraak kan doen. Echter, geloof zelf, zeker in de vorm van georganiseerde religie, is niet zuiver metafysisch. Het idee van de meeste religies is nou immers dat er een interactie tussen de metafysische en empirische werkelijkheid plaatsvindt wanneer de lokale godheid genoeg is afgesmeekt om in het leven van zijn/haar gelovigen in te grijpen. Dat er voor al deze zaken geen greintje bewijs is, is wellicht geen teken dat er niet ergens een volledig ongeïnteresseerde godheid rondzweeft, maar het geeft atheïsten wel degelijk een grond om deze interacties, en daarmee ook de daaraan verbonden mythische structuren, te ontkennen.
Laten we bovendien niet te beroerd zijn om even man en paard te noemen en te erkennen dat religie in onze samenleving een hypocriete uitzonderingspositie bekleedt. De persoon die gelooft dat hij de nieuwe Messias is zit in een gesticht, de persoon die gelooft dat de vorige op Golgotha aan een kruis werd gehangen mag in sommige gemeenten bepalen dat de winkels op zondag dicht blijven. Misschien dat de mensen die atheïsme als geloof willen neerzetten, zich eerst even over dergelijke misplaatste differentiaties in geloof kunnen buigen.

Politiek atheïsme

Nou goed, is dan de tegenwerping, maar dan kan je toch altijd nog braaf agnost zijn, in plaats van atheïst. Zie het als een teken van intellectuele volwassenheid om toe te geven dat je het eigenlijk niet kan weten omdat je over bepaalde zaken geen uitspraak kan doen. Een enigszins vreemde opstelling, aangezien de atheïst in feite niet meer zegt dan dat alle gelovigen die met alle geweld hun metafysica hard willen maken, daar domweg geen enkele grond voor hebben. Maar misschien is dit desondanks filosofisch het zuiverste standpunt. Echter, zoals gezegd is atheïsme voor mij ook een politieke keuze. Voorheen probeerde ik mij wel als een neutrale agnost op te stellen, maar uiteindelijk bleek een wat meer ‘politiek’ atheïsme toch veel praktischer.

Immers, in een samenleving waarin een legioen gelovigen van allerlei slag probeert hun religieuze overtuiging aan jan en alleman op te dringen, heeft het wat mij betreft geen zin om vrolijk neutraal te blijven. Wanneer de ene groep vrouwen het stemrecht ontzegt, de andere groep hen in boerka’s verstopt en de premier vervolgens doodleuk wegzwijmelt bij de joods-christelijke traditie, voel ik mij toch geroepen om een wat krachtiger standpunt dan ‘geen mening’ in te nemen alsof het een peiling van Maurice de Hond betreft. Niet zozeer omdat ik 100% zeker weet dat er geen onkenbaar goddelijk wezen bestaat, maar wel omdat ik 100% zeker weet dat zo’n wezen in ieder geval niet de godheid van de SGP en Sharia4Nederland is.

Natuurlijk wil ik hiermee mensen niet hun persoonlijke geloof ontzeggen, iedereen is vrij om te geloven wat hij of zij wil. Evenmin wil ik beweren dat atheïsme superieur is aan geloof. Ik ben atheïst, heb dus geen absoluut referentiekader en zie dus geen grond voor dat soort uitspraken. Maar er is wél een verschil tussen gelovigen en atheïsten. De gelovige meent actief iets te moeten zeggen over een wereld buiten het menselijk waarnemingsvermogen en leidt daar vervolgens een persoonlijke en helaas vaak genoeg ook absolute moraal uit af, die vervolgens dan maar voor de hele wereld moet gelden. De atheïst werkt zonder extern moreel kompas en vraagt slechts de inrichting van de samenleving over te laten aan dingen die wel kenbaar zijn. Het lijkt me niet meer dan logisch dat we de bewijslast leggen bij de mensen die als extraatje nog een metafysische mogendheid en moraal aan het universum willen toevoegen. Dat metafysisch extraatje is nou net het cruciale verschil tussen de gelovige en de atheïst, en maakt dat de stelling dat beiden gelijk zijn tot weinig meer dan een sofistisch trucje.