Over oude verhalen, de dingen die voorbij gaan

Onder voorstanders van het ‘radicale midden’ lijkt het tegenwoordig mode om de overbodigheid van de begrippen ‘links’ en ‘rechts’ te verkondigen. Volgens deze centrumradicalen, die zichzelf graag als progressief bestempelen en veelal bij D66, GroenLinks en zelfs het CDA te vinden zijn, zijn ‘socialisme’ en ‘liberalisme’ hopeloze anachronismen uit een lang vervlogen tijdperk, die zo snel mogelijk vergeten moeten worden. En men mag aannemen dat ‘progressivisme’ de plaats van deze oude ideologieën mag innemen als Lichtend Baken der Vooruitgang. De meest recente uitspraak in deze richting die mij onder ogen kwam was van Jesse Klaver. Klaver stelt dat met het afschaffen van kinderarbeid en de invoering van de veertigurige werkweek de doelen van het liberalisme en socialisme respectievelijk toch wel behaald zijn. Wat hem betreft is de strijd gestreden en kan men deze vaandels rustig in het museum bijzetten.

Natuurlijk staat het deze progressieven vrij hun eigen stroming tot het centrum van de 21e eeuw uit te roepen, dat is immers gewoon politiek bedrijven. Maar hoewel ik mijzelf graag als progressief beschouw, kan ik het toch niet met deze analyse van ons politieke tijdsgewricht eens zijn. Het doodverklaren van de oude tegenstelling tussen links en rechts en deze gemakshalve vervangen door een progressief-conservatief schema acht ik kortzichtig, manipulatief en zelfs enigszins gevaarlijk.

Want laten we eerlijk zijn. Het is op zijn minst komisch dat een Klaver het socialisme passé verklaart terwijl nota bene de Socialistische Partij in de peilingen viermaal zoveel zetels boekt als Klaver’s eigen GroenLinks. De politieke strijd in dit land lijkt momenteel toch vooral te gaan tussen de erfgenamen van het liberalisme en de rechtspopulisten enerzijds, en de socialisten en sociaaldemocraten anderzijds.
Dat deze tegenstelling nog steeds actueel is, en dat waarschijnlijk ook blijft, komt doordat zij een fundamenteel en onoplosbaar politiek probleem beschrijft: namelijk of een samenleving streeft naar meer vrijheid, of meer gelijkheid. Grofweg kan men zeggen dat ideaaltypisch ‘links’ staat voor wat meer gelijkheid en het dienen van het individuele belang via het publieke belang, terwijl ‘rechts’ streeft naar meer vrijheid en het laten ontstaan van het algemene belang uit het volgen van individuele belangen. Natuurlijk kennen links en rechts ook schakeringen en gradaties, maar het onderliggende meningsverschil poetst men niet zomaar weg door het sausje ‘progressief’ erover te gieten. In een tijd met voldoende welvaart om beide kanten tevreden te stellen is de dichotomie wellicht minder uitgesproken, maar dat wil niet zeggen dat dit eeuwenoude politieke probleem dus ook is opgelost.

Daarnaast zou het de centrumradicalen sieren als ze openlijk toegaven welk politiek spel hier gespeeld wordt. Het vervangen van de tegenstelling links-rechts door conservatief-progressief is simpelweg een poging het gedachtegoed van de traditionele partijen te marginaliseren en een nieuwe tegenstelling te scheppen waarbij de conservatieve politieke tegenstanders de associatie aankleeft achterhaald, ouderwets en behoudzuchtig te zijn. Dit is gewoon politiek bedrijven, en daar is niets mis mee. De tegenstelling links-rechts is nou ook weer niet heilig. Maar laten we vooral niet doen alsof we met de tegenstelling conservatief-progressief de nieuwe objectieve waarheid gevonden hebben. De tegenstelling conservatief-progressief is niet belangrijker dan de tegenstelling links-rechts -ook niet minder overigens-, maar men maakt hem hooguit belangrijker. Laten we dus niet verhullen welk politiek doel de promotie van het progressief-conservatieve schema moet dienen.

Echter, mijn voornaamste kritiek op de centrumradicalen is dat ik hun verheerlijking van het centrum gevaarlijk vind. ‘Links’ en ‘rechts’ zijn tenminste nog duidelijke politieke standpuntbepalingen. ‘Progressief’ is daarentegen een leeg begrip, dat naar believen aan een politieke agenda gekoppeld kan worden. Historisch gezien zijn begrippen als ‘progressief’, ‘emancipatie’ en ‘hervormen’ door verschillende politieke stromingen geclaimd, zowel op links als rechts. Maar het huidige gebruik lijkt er vooral op gericht de politieke achtergrond van de voorgestelde programma’s te verhullen. De associatie van progressief met een narratief van ‘noodzakelijke’ en ‘apolitieke’ hervormingen is een poging een politiek programma tegen politieke kritiek te beveiligen door haar als technocratisch en onontkoombaar voor te stellen. En dat is gevaarlijk. Niet alleen omdat het burgers die zich geknot voelen in het uiten van kritiek vatbaarder maakt voor populistische uitdagers van het progressieve verhaal. Maar vooral omdat politieke kritiek en tegenkritiek van levensbelang is voor een democratie. Zogenaamd apolitiek progressivisme is daarentegen een stap richting de administratieve staat die politieke vraagstukken smoort in technocratische verhandelingen en democratisch debat grotendeels overbodig verklaart. En dat is gevaarlijk, want de zogenaamd neutrale administratiestaat is een dankbaar instrument om een dominante ideologie boven politieke kritiek te verheffen en de democratie tot een marginaal tijdverdrijf te maken.

Dit stuk verscheen eerder op Vrij-Zinnig.nl.

About these ads